NFP_ecos

Yaklaşık yarım saat önce açıklanan ABD’nin aylık Tarım Dışı İstihdam verisi, yukarıdaki grafikte görüldüğü üzere, beklentileri karşılayamadı. Aylık 180 bin kişinin istihdama katılması beklenen veride, bu rakam 150 bin kişide kalırken, FED için kritik olan haftalık kazançlar verisi de %2.4 ile %2.5 olan beklentileri karşılayamadı. Bu durumu doğal olarak bizim piyasalarımız çok beğendi. İlk tepkiler şu şekilde:

NFP-tepkisi

 

Üstteki grafik BİST 100 Endeksi’ni, alttaki grafik ise USD/TRY çarpraz kurunu gösteriyor. Burada hemen dikkat çeken, anlık hareketin sert olması ama sonrasında piyasanın tepkime yapması. Nedeni ise kısaca, bu ay açıklanan Tarım Dışı İstihdam verisinin aslında “geçici” olarak düşünülebileceği.

Tarım Dışı İstihdam, içerisinde tam zamanlı ve yarı zamanlı istihdamı barındıran bir veridir. Aylık olarak bu verideki değişimler ciddi farklılık yaratabiliyor. Bu farklılıklardaki volatilitenin nedenini araştırırsak,  bu ay içerisinde her ne kadar veri zayıf gelmiş ve FED’in kritik Saatlik Kazançlar verisi de bunu teyit etmiş olsa da Tarım Dışı İstihdam verisinin içerisindeki büyük değişimin aslında yarı zamanlı istihdamdan kaynaklandığını görebiliriz. Diğer bir deyişle, kontrat bazlı veya dönemlik işlere sahip olan kişilerin işten çıkarıldığını görüyoruz. Aşağıdaki grafikte bunu kısaca görebiliriz:

nfp-1

Özetlemek gerekirse:

  1. Tarım Dışı İstihdam verisinin zayıf gelmesi, zaten güvercin meyilli bir başkan olan FED Başkanı Yellen’ın Eylül ayı içerisinde gösterge faizi artırmasını engelleyecektir.
  2. Saatlik kazançların uzun süredir aşamadığı %2.5 seviyesini aşamaması, insanların daha da çok kazanç sağlayamadığını gösteriyor. Diğer taraftan, bu rakamın %2’nin altına pek inmiyor olması da FED’in “insanlar kazanamıyor” demesini engelleyecektir. Kısaca, %2’nin üzerinde seyreden bu aylık rakamın bu şekilde devam ediyor olması Eylül ayında olmasa da Aralık’ta FED’in şahin üyelerinin faiz artışı istemesine neden olabilir.
  3. Tarım Dışı İstihdam volatil bir veridir. Burada istikrar önemli. Kısa vade değişiklikler, FED’in politika yapmasına neden olur. Yani, bu veri Yellen’in eline zaman verir ama ABD’de istihdamın toparlanıyor olması gerçeğini değiştirmez.

Türkiye için ise:

  • Piyasa 1-2 ay “FED hayatta faiz artıramaz” söylemine geçip Ekim ortası veya sonuna kadar rehavete girebilir. Dolar almak isteyenler için bu fırsat yaratabilir.
  • Ekim sonrası ise 2017 Mart’ına kadar stresli günler görme ihtimalimiz yüksek.

Macro shot of a dollar bill

 

Amerikan Merkez Bankası Federal Reserve (FED) en son faiz artışını yapalı 7 ay 25 gün geçerken ne FED Başkanı Yellen ne de ABD piyasaları yeni bir faiz artışı konusunda net bir fikir edinmiş değiller. Haziran’da İngiltere’nin Avrupa Birliği’nden çıkış kararı (Brexit) FED’in faiz artırımı ihtimallerini yumuşatsa da İngiltere’nin çıkışının 2 seneyi bulacağı beklentisi bu yumuşamayı arka plana almış gibi görünüyor. FED özellikle Avrupa ve Japonya başta olmak üzere küresel piyasalardaki büyüme beklentilerinin gevşek olmasını “güvercin” duruşuna destek olarak görse de ekonomik veriler bu sene içerisinde FED’in bu güvercin elinin keskinleşebileceğine işaret ediyor.

İşgücü Üretimliliği

Prod_1008

Yukarıda görünen grafik, Amerikan ekonomisinde İşgücü Verimliliği ve İşsizlik Başvuruları (4 haftalık hareketli ortalama) datalarını kıyaslıyor. Kırmızı ile işaretli bölge 2008 krizi ve sornasındaki resesyonu işaretliyor. Resesyon sırasındaki işsizlik başvurularının yüksek seviyesi dikkat çekse de bu normal karşılanabilir. Ama asıl dikkat edilmesi gereken nokta işgücü verimliliğinin resesyon sırasındaki sert yükselişi ve ülkenin ekonomisi toparlanırkenki düşüşü. İşgücü verimliliği, çalışılan saatler ile üretim arasındaki bağı oluşturduğundan bu verideki kısa dönem zayıflıklıklar aslında işgücündeki gevşekliği azaltan etki yapıyor. Şöyle bir örnek verelim: Bir şirketin işe alımları hızlandırması ile eleman sayısında görülen artış bu şirketin özellikle kısa süre içerisindeki üretimini değiştirmeyecektir. Diğer bir deyişle, sizin 100 kişilik şirketiniz 100 birimlik üretim yapıyorsa, 100 kişi daha işe aldığınızda anında 200 birimlik üretim bekleyemezsiniz. Bu durumda bu şirkette çalışılan saat sayısı 2 katına artmış olsa da üretim 2 katına çıkmayacağında işgücü verimliliğinde azalma olacaktır.

Amerika’da şu anda görülen durum da buna işaret ediyor. İşe alımlar 2015’ten sonra 2016’nın ilk çeyreğinde nispeten kuvvetli bir şekilde devam edince FED Başkanı Yellen’in sık sık dile getirdiği “slack” yani istihdamdaki gevşekliğin işe alımlarla emildiğini görüyoruz. Şu anki verimlilik zayıflığının da yeni işe alınanlar üretime katkı verdikçe toparlanması son derece olası. Çok basitçe söylemek gerekirse, Yellen sene sonuna doğru “Amerikan ekonomisinde işgücünde hala bir gevşeklik var” diyemeyebilir. Bu da faiz artırımı için ek bir neden olabilir.

Labor Market Condition Index (LMCI) ve Büyüme

LMCI_1008

LMCI, FED’in 19 aylık işgücü ve istihdam indikatörünün ağırlıklı ortalamasını alarak kullandığı bir gösterge. İşsizlik rakamından saatlik kazançlara kadar uzanan, istihdam piyasasının durumunu etkin bir şekilde gösteren bu veriler FED’in faiz artırımı konusunda nerede olduğuna da işaret olarak kullanılınabilir. Yukarıdaki grafikte mavi çizgi ile gösterilen LMCI ve siyah çizgi ile gösterilen ABD’nin çeyreklik büyüme rakamları bulunuyor. Bu iki verinin birbirine korelasyonu yüzde 75 sevilerinde seyrettiğinden ikisini birlikte incelemek mantıklı olmakta. Burada dikkat çekmek istediğim nokta, LMCI datasının 2015’teki faiz artırımı sonrası 2016’nın ilk çeyreğine kadar düşmesi sonrası Mart’tan bu yana ciddi bir yükseliş sergilemesi. Aynı şekilde büyümede görülen hafif toparlanma da ABD ekonomisinin üzerindeki stresi atmaya başladığına işaret. Bir önceki paragrafta belirttiğim işgücü verimliliğinin de sene sonuna doğru iyileşmesi durumunda 2016 sonuna yaklaşırken FED’in güvercinlerinin köşeye sıkışması son derece olası.

Piyasa Oyuncuları Hikayenin Gerisinde Kalıyor

İstihdam tarafından iki açıdan baktıktan sonra bir de piyasanın fiyatladığı faiz artırımı olasılıklarına bakalım:

 

WIRP_100803 comp

Yukarıdaki grafik, bugün ile 5 ay öncesi arasındaki faiz artırımı olasılığı fiyatlama farkını gösteriyor. Mart’tan bu yana önce Brexit, ardından da Haziran ayındaki şok düşük gelen Tarım Dışı İstihdam verisini fiyatlayan piyasalar, hem Brexit’in hem de Tarım Dışı verisinin arka plana atılmasına rağmen eski olasılık seviyelerine gelememiş durumda. Mart ayında Aralık 2016’da faiz artırımına “yüksek olasılık” diyebileceğimiz yüzde 70 üzeri fiyatlama yapılırken şu anda bu rakam yüzde 40’lara düşmüş durumda. Diğer bir deyişle, piyasalar küresel çapta görülen ekonomik zayıflığın Yellen’i de çekincelere itebileceğine güveniyorlar. Her ne kadar bu görüşte doğruluk payı olsa da, önünde sadece iki FOMC toplantısı kalan Yellen’in ve ekibinin, kredibiliteyi (yeniden) sarsmamak adına yıl sonuna faiz artırımını ciddi düşünmeye başlaması olasılıklar içerisinde alınmalıdır. Özellikle mevcut duruma iyileşmeye devam eden bir Tarım Dışı İstihdam verisi, kuvvetli seyreden saatlik kazançlar ve toparlanan verimlilik eşlik ederse, Yellen’in elindeki güvercinleri son çeyrekte kafeste tutması mümkün görünüyor.

Newspaper opend to the want ads.  Magnifying glass highlighting the word Jobs.

Bugün açıklanan ABD Tarım Dışı İstihdam verisinde 2 ay önce görülen ciddi gerileme sonrası toparlanmanın sabitlendiği ve ABD’nin istihdam piyasasının yeniden canlandığı görülüyor. 180 bin kişilik beklentiyle kıyaslandığında 255 bin kişi ile olumlu gelen veride geçen ayki 287 bin kişilik rakamın da 292 bin kişi ile yukarı revize edildiği görülüyor.

NFP_0805

Bu toparlanma her ne kadar ciddi bir kuvvetlenme sinyali gibi görülse de verinin içeriğinin o kadar net kuvvet göstermediğini söylemek gerekiyor. Aşağıdaki tabloya bakacak olursak:

Kategori Temmuz Haziran Değişim:
2016 2016 Haz.16
Tem.16
İstihdam Durumu
Sivil Kurumsal Olmayan Nüfus 253,620 253,397 223
Sivil İş Gücü 159,287 158,880 407
Katılım Oranı 62.8 62.7 0.1
İş Sahibi 151,517 151,097 420
İstihdam-Nüfus Oranı 59.7 59.6 0.1
İşsiz 7,770 7,783 -13
İşsizlik Oranı 4.9 4.9 0
İşgücünde olmayan 94,333 94,517 -184
İşsizlik Nedeni
İş kaybeden ve geçici işten çıkan 3,739 3,776 -37
İşten ayrılan 824 828 -4
Geri giriş yapan 2,298 2,268 30
Yeni giriş yapan 826 902 -76
İşsizlik Süresi
< 5 Hafta 2,160 2,418 -258
5-14 Hafta 2,266 2,140 126
15-26 Hafta 1,150 1,129 21
>27 Hafta 2,020 1,979 41

 

Burada uzun dönem işsizliğe işaret olan 27+ haftalık işsizlikte 41bin kişi artış ve kısa dönem işsizlik olan 5 haftadan kısa olanda kayda değer 258bin kişilik bir azalış görülüyor. Kısa süreli işsizlikteki azalma işe alımların hız kazandığına işaret olarak düşünülse de uzun dönem işsizlikteki artışın devam etmesi de Yellen’in son zamanlarda istihdamdaki “gevşeklik” konuşmasını devam ettireceğine işaret. Aynı zamanda iş gücünde olmayan kişiler yani iş aramayan kişilerde 184 bin kişilik bir azalış görülmekte. Bu da insanların iş arama konusunda cesaretlendiğini gösteriyor. Biraz geriye çekilip buna tepeden bakarsak, ABD’de istihdam piyasasının tekrar kuvvetlenme sinyallerini vermeye başladığını ama dolu dizgin bir toparlanma var demek için şu an erken olduğunu söyleyebiliriz.

ABD’de Tarım Dışı ile beraber açıklanan bir diğer veri de saatlik kazançlar. Basitçe, insanların işe alınması ama kazançlarının artmaması FED tarafından olumsuz değerlendiriliyor. Bugün açıklanan veride FED’in dikkat ettiği saatlik kazançlar verisinde yıllık bazda bir değişiklik olmasa da aylık bazda 0.3% artış ile yine bir toparlanma sinyalinin ortaya çıktığını görüyoruz.

hourly earn_0805

 

Durumu özetlemek gerekirse:

  • İstihdam verilerinde toparlanma istikrar bulmaya başlıyor
  • Kısa dönemlik istihdam ve saatlik kazançlardaki kuvvet, piyasanın önümüzdeki aylarda işe alımlarda hız kazanabileceğini gösteriyor
  • Uzun dönemde ise hala bir “gevşeklik” var ve bu FED için “endişe” kaynağı olmaya devam edecektir
  • FED’in güvercin dilinde çok büyük değişiklik beklememek gerekir. Eylül ayı için faiz artırırmı heyecanı olacaktır ama artırımın kendisinin olacağını sanmıyorum
  • Aralık için faiz artırımı beklentileri artacaktır. Yıl sonuna gelişen piyasalarda stres faktörü artar
  • EUR/USD’de etkisi 1.10’un altında sınırlı kalabilir
  • USD/TRY’de etkisi 3.05’in üstüne sınırlı kalabilir (Bu daha çok Moody’s ve Fitch’e bağlı olacak)
  • Bu durum Euro karşısında Dolar almak için fırsat oluşturabilir ama TL karşısında Dolar almak için acele edilmemesi gerekir düşüncesindeyim.

rawImageAylardır konuştuğumuz konu şu an netleşmiş durumda ve Amerikan Merkez Bankası Federal Reserve politika faizini 25 baz puan artırmaya karar vermiş durumda. Diğer taraftan, yine aylardır konuştuğumuz apocalypse, dünyanın sonu, felaket senaryoları da bu karar sonrası görünürlerde yok. Nedenlerine gelince;

  1. FED’in geçen sene işsizlik hedefine ulaşmasından sonraki ikinci hedefi “enflasyon” konusu, bütün parasal genişlemelerde olduğu gibi sıkıntı yaratıyor. Enflasyonda artış var ama istenilen hızda değil. Hatırlarsak, FED, yaklaşık 1 sene önce şu an dediği “Enflasyonun orta vadede yüzde 2 hedefine ulaşacağını düşünüyoruz” diyordu. Hala aynı söylem devam ediyor ama bugünkü Yellen açıklamalarına bakılırsa, FED bu hedefe yakın zamanda ulaşmakta pek karamsar. Yellen’in ağzından 15 dk önce 2018 yılı çıktı. Kısaca, eğer data hedeflemesi enflasyona kaldıysa, bir sonraki faiz artışı konusunda FED’in aceleci olmadığını söyleyebiliriz.
  2. FED Dolar’ın değerlenmesinden rahatsız durumda. Bu da son derece normal çünkü Dolar kuvvetlendikçe hem ABD’nin zaten sıkıntılı olan dış ticaret dengesine olumsuz etkide bulunuyor hem de enflasyonu bastırıyor. Eğer FED faiz artışlarını agresifleştirirse en başta Dolar’daki değerlenmeler ekonominin iyileşmesini zora sokacaktır.
  3. Agresif bir FED, zaten fitili bir kesim piyasa oyuncusu tarafından çekilmiş gibi görünen gelişen piyasaları ciddi sarsacaktır. Gelişen piyasaların başında Çin geldiğinden ve Çin, Rusya, Hindistan gibi küresel ekonomide payı fazla olan ülkelerin FED liderliğinde krize sürüklenmesi ABD ekonomisine de çelmeyi takabilir. Yani her ne kadar FED gelişenlere pek değinmese de orada bir kriz yaratmak istemediği aşikar.

Kısaca elimizde tekrar yumuşayan, hız kazandıktan sonra vitesi boşa alıp, pencereden kolunu çıkarıp rüzgarın keyfini çeken bir FED göreceğiz. Burada kritik nokta küresel ekonomilerin durumu olacaktır ve politik sıkıntılara odaklanılacaktır. Kısacası bundan sonraki ayrışmalar, gelişen piyasalarda ekonomik ve jeopolitik stabilite ile, gelişmiş piyasalarda ise var olan parasal genişlemelerin artırılması ile olacak.

TRY_VolC_1906

 

Yukarıdaki grafik Dolar/TL’nin aynı 1 aylık at-the-money call opsiyonu volatilitesine karşı seyrini gösteriyor. Likit piyasalarda call opsiyonlarının risk yönetimi için ön plandaki enstrümanlardan olduğunu düşünürsek, Şubat’tan bu yana volatilitenin aynı seviyelerde seyretmesine rağmen spot fiyatının yükselerek devam etmesi ilgi çekici. Ocak-Şubat’tan bu yana FED’in bakış açısında çok ciddi bir değişiklik olmadığı düşünülürse, bu yükselişin büyük ağırlığının politik nedenlere bağlanabileceği söylenebilir. Diğer bir deyişle, 2014’ün ikinci yarısında gördüğümüz %7-8 opsiyon volatilitesine istikrarlı düşüşü ancak TCMB’nin bağımsızlığını ve kredibiletisini sarsan eylemlerin tamamıyla kesilmesi ve politik ortamın kayda değer derecede sağlamlaşması ile görebiliriz. Bu ortamlar da şu anda pek olası görülmediğinden, topu topu 5 ay önce gördüğümüz 2.30’ları 2015 için unutabiliriz gibi görünüyor.